Testy użyteczności w praktyce - metody UX, przykłady badań i wyniki

Strony internetowe, programy i aplikacje powstają z myślą o użytkownikach, którzy mają różne doświadczenia i umiejętności. Rozwiązanie oczywiste dla projektanta nie zawsze będzie zrozumiałe dla osoby korzystającej z niego po raz pierwszy. Właśnie dlatego przeprowadza się testy użyteczności (usability testing), które pozwalają sprawdzić, czy użytkownicy potrafią sprawnie wykonywać określone zadania. Jak przebiega takie badanie, jakie metody są w nim wykorzystywane i czego można dowiedzieć się z jego wyników?

Czym jest testowanie użyteczności?

Testowanie użyteczności polega przede wszystkim na obserwowaniu użytkowników wykonujących określone zadania na stronie internetowej, w programie lub aplikacji. Dzięki temu badacze mogą sprawdzić, czy produkt jest zrozumiały, łatwy w obsłudze i pozwala osiągnąć zamierzony cel. Testy pomagają również wykrywać problemy, których twórcy oprogramowania wcześniej nie zauważyli.

Do głównych celów badania należy ocena skuteczności i efektywności korzystania z produktu oraz satysfakcji użytkowników. Można sprawdzić, ile czasu zajmuje wykonanie zadania, w których miejscach pojawiają się trudności i czy uczestnik potrafi samodzielnie znaleźć potrzebne funkcje.

Przykładowo podczas testowania sklepu internetowego użytkownik może otrzymać zadanie znalezienia konkretnego produktu, dodania go do koszyka i przejścia do etapu płatności. Badacz obserwuje, czy uczestnik radzi sobie z nawigacją, rozumie komunikaty i wie, co powinien zrobić w kolejnym kroku. Jeżeli kilka osób zatrzymuje się w tym samym miejscu, może to oznaczać problem wymagający poprawy.

Testy użyteczności można prowadzić zarówno na etapie prototypu, jak i podczas rozwijania działającej już strony lub aplikacji. Nie trzeba czekać do zakończenia całego projektu.

Jak przebiegają testy użyteczności?

Przeprowadzenie testów użyteczności można podzielić na kilka etapów. Ich odpowiednie przygotowanie pozwala uzyskać informacje przydatne podczas dalszego projektowania i rozwijania produktu.

1. Przygotowanie badania - najpierw określa się jego cel, grupę docelową oraz problemy, które mają zostać sprawdzone. Następnie przygotowuje się scenariusz zadań, wybiera metodę badawczą, niezbędny sprzęt i rekrutuje uczestników odpowiadających przyszłym użytkownikom produktu.
2. Przeprowadzenie testów - uczestnicy otrzymują konkretne zadania do wykonania. Badacz obserwuje ich działania, reakcje i napotykane trudności. Ważne, aby nie podpowiadać rozwiązań, ponieważ mogłoby to wpłynąć na wynik badania.
3. Zebranie opinii - po zakończeniu zadań uczestnicy mogą odpowiedzieć na pytania dotyczące trudności, czytelności interfejsu i ogólnego wrażenia z korzystania z produktu.
4. Analiza wyników - badacze sprawdzają, które zadania zostały wykonane poprawnie, gdzie pojawiały się błędy i jakie problemy powtarzały się u kilku uczestników. Na tej podstawie przygotowuje się propozycje zmian.

Testy nie muszą odbywać się w profesjonalnym laboratorium. Proste badanie można przeprowadzić zdalnie, udostępniając uczestnikom prototyp strony i obserwując ich działania podczas rozmowy online. Najważniejsze, aby zadania były zrozumiałe i odpowiadały rzeczywistym sytuacjom, w których użytkownicy będą korzystać z produktu.

Jakie są techniki testowania użyteczności?

Do badania użyteczności stosuje się różne metody. Niektóre polegają na bezpośredniej obserwacji użytkowników, inne wykorzystują specjalistyczne narzędzia do rejestrowania ich działań. Wybór zależy od tego, czego chcemy się dowiedzieć o badanej stronie lub aplikacji.

• Testy zadaniowe polegają na wykonywaniu przez uczestników określonych czynności. Badacz sprawdza, czy użytkownik potrafi samodzielnie znaleźć potrzebną funkcję i osiągnąć cel. To jedna z podstawowych metod testowania użyteczności.
• Metoda myślenia na głos (Think Aloud) polega na tym, że uczestnik podczas wykonywania zadania opisuje swoje spostrzeżenia i decyzje. Dzięki temu można lepiej zrozumieć, dlaczego wybrał konkretny przycisk lub zatrzymał się w określonym miejscu.
• Testowanie retrospektywne umożliwia omówienie doświadczeń dopiero po zakończeniu zadania, często z wykorzystaniem nagrania przebiegu sesji. Z kolei metoda wspólnego odkrywania polega na wykonywaniu zadań przez dwie osoby, które rozmawiają ze sobą i wspólnie podejmują decyzje.
• W badaniach UX wykorzystuje się również Click-Tracking, pozwalający analizować miejsca kliknięć, oraz Eye-Tracking, rejestrujący kierunek i miejsca skupiania wzroku użytkownika. Metody te dostarczają dodatkowych informacji, ale same nie zawsze wyjaśniają przyczynę konkretnego zachowania.
• Inną metodą jest test A/B, w którym porównuje się dwa warianty strony, przycisku lub innego elementu interfejsu. Nie jest to klasyczny test użyteczności oparty na obserwacji uczestnika, lecz eksperyment służący sprawdzeniu, który wariant skuteczniej realizuje określony cel.

Przykłady testów użyteczności w praktyce

Najłatwiej zrozumieć sens testowania użyteczności na konkretnych przykładach. Uczestnik nie powinien otrzymywać ogólnego polecenia, takiego jak „sprawdź, czy strona jest wygodna”. Znacznie lepiej przygotować zadanie odpowiadające sytuacji, z którą może zetknąć się podczas normalnego korzystania z produktu.

Test sklepu internetowego - uczestnik ma znaleźć czarne buty sportowe w określonym rozmiarze, sprawdzić dostępność produktu i dodać go do koszyka. Badacz obserwuje, czy filtry są zrozumiałe, czy użytkownik potrafi wybrać rozmiar i czy przycisk zakupu jest odpowiednio widoczny. Jeśli kilka osób nie zauważy informacji o dostępności, może to wskazywać na problem z układem karty produktu.

Test aplikacji bankowej - zadaniem jest odnalezienie historii przelewów i pobranie potwierdzenia jednej z transakcji. Badanie pokazuje, czy nazwy funkcji są zrozumiałe oraz czy użytkownik potrafi dotrzeć do odpowiedniego dokumentu. Takie testy prowadzi się w bezpiecznym środowisku, bez wykorzystywania rzeczywistych danych finansowych uczestników.

Test strony urzędu - użytkownik ma znaleźć formularz potrzebny do załatwienia konkretnej sprawy oraz sprawdzić, jakie dokumenty trzeba do niego dołączyć. Jeżeli zamiast formularza wielokrotnie trafia na niepowiązane informacje, problemem może być struktura menu, nazewnictwo kategorii albo sposób prezentacji wyszukiwarki.

Test aplikacji do rezerwacji wizyt - uczestnik powinien wybrać usługę, znaleźć wolny termin i przejść do podsumowania rezerwacji. Można wtedy sprawdzić, czy kalendarz jest czytelny, a użytkownik rozumie, które godziny są dostępne. Warto również obserwować, czy potrafi zmienić wcześniej wybrany termin bez rozpoczynania procesu od początku.

Podobne badania można przeprowadzać w programach księgowych, systemach CRM, aplikacjach mobilnych czy portalach edukacyjnych. Zadania będą inne, ale cel pozostaje taki sam: sprawdzenie, czy osoba korzystająca z produktu potrafi wykonać potrzebną czynność bez zbędnych trudności.

Test sklepu internetowego - przebieg i analiza wyników

Przyjrzyjmy się przykładowemu scenariuszowi badania sklepu internetowego z elektroniką, w którym użytkownicy często przeglądają ofertę, ale stosunkowo rzadko finalizują zakupy. Aby sprawdzić, czy przyczyną mogą być problemy z obsługą strony, załóżmy udział 8 uczestników. Każda osoba otrzymuje trzy zadania: odnalezienie słuchawek bezprzewodowych w cenie do 300 zł, dodanie wybranego modelu do koszyka oraz przejście do podsumowania zamówienia bez dokonywania płatności.

Podczas badania obserwuje się nie tylko to, czy uczestnik ukończy zadanie, ale również sposób poruszania się po stronie, liczbę niepotrzebnych kliknięć i momenty zawahania. Poniższe dane ilustrują, jak może wyglądać zestawienie rezultatów po zakończeniu sesji.

Zestawienie wskazuje, że samo dodanie produktu do koszyka nie musi sprawiać użytkownikom trudności. Problemy mogą pojawić się wcześniej, podczas wyszukiwania odpowiedniego towaru oraz później, przy przechodzeniu przez formularz zamówienia. W tym scenariuszu największą uwagę należałoby poświęcić ostatniemu etapowi, którego nie ukończyły samodzielnie trzy osoby.

Na podstawie takich obserwacji można zaproponować kilka zmian: przeniesienie filtra ceny w bardziej widoczne miejsce, wyraźniejsze potwierdzanie dodania produktu do koszyka oraz uproszczenie wyboru sposobu dostawy. Po wdrożeniu poprawek warto ponownie przeprowadzić testy, aby sprawdzić, czy użytkownicy rzeczywiście wykonują zadania sprawniej.

Co można sprawdzić podczas testów UX? Zestawienie

Testy użyteczności znajdują zastosowanie nie tylko w sklepach internetowych. Można w ten sposób sprawdzać działanie aplikacji mobilnych, serwisów informacyjnych, systemów rezerwacji czy programów wykorzystywanych w przedsiębiorstwach.

Podczas każdego z tych badań można mierzyć czas wykonania zadania, liczbę błędów i odsetek uczestników, którym udało się osiągnąć cel. Dane liczbowe warto uzupełniać obserwacją oraz komentarzami użytkowników. Sam długi czas wykonania zadania nie mówi jeszcze, co sprawiło uczestnikowi trudność.

Testowanie użyteczności pozwala wykryć problemy, które trudno zauważyć podczas samodzielnego sprawdzania własnej strony lub aplikacji. Czasem wystarczy zmiana nazwy przycisku, uproszczenie formularza albo przeniesienie ważnej informacji w bardziej widoczne miejsce. Najlepsze wnioski przynosi jednak ponowne sprawdzenie wprowadzonych zmian z użytkownikami.